16 апреля 2025 года в 12:00 в главном корпусе КНУ им. Ж. Баласагына состоится предзащита диссертации PhD докторанта третьего года обучения направления Менеджмент Доу Ин Инь на тему: «Особенности развития сельского туризма в Китае».
Научный руководитель: к.э.н., доцент Джылкычиева Ж.Т.
Защита будет проходить в ауд. 247 в главном корпусе КНУ им. Ж. Баласагына.
Объявление! 25 февраля 2025 г. в 10.00 ч. 247 ауд. главного корпуса КНУ им. Ж. Баласагына состоится публичная предварительная защита диссертации на соискание ученой степени доктора философии (PhD) У Вэй Тема: «Научно-теоретические основы системы практического обучения педагогов дошкольного образования на этапе профессиональной подготовки (до устройства на работу)» Научный руководитель к.п.н., доцент Адылбек кызы Г.
Абстракт
Абстракт кыргызча
Диссертациянын темасынын актуалдуулугу. Мектепке чейинки билим берүү уюмдарынын тарбиячыларын сапаттуу даярдоо акыркы он жылдыкта мектепке чейинки билим берүүнүн натыйжалуулугун жогорулатуунун маанилүү кепилдиги болуп саналат. 2012 жылдан тартып бүгүнкү күнгө чейин Кытайдын билим берүү министрлиги мектепке чейинки билим берүү боюнча үч иш-аракет планын ырааттуу ишке ашырып, бир катар чаралар аркылуу мектепке чейинки билим берүү боюнча мамлекеттик кызмат көрсөтүүлөрдүн инклюзивдик тутумун акырындык менен түзүп, мектепке чейинки билим берүүнүн тез өнүгүшүнө көмөктөшөт жана «бала бакчага кирүү кыйын жана кымбат» көйгөйүн чечет. «Жогорку сапаттагы билим берүү системасын түзүү» боюнча мамлекеттик пландын талаптарын тереңдетип ишке ашыруу максатында, ошондой эле 2021-жылы мектепке чейинки билим берүүнүн «сапатын жана натыйжалуулугун жогорулатууга» көмөк көрсөтүү максатында Кытай Эл Республикасынын Билим берүү министрлиги «14-беш жылдык мөөнөткө мектепке чейинки билим берүүнү өнүктүрүү жана өркүндөтүү боюнча иш-аракеттер планын» жарыялады, анда «мектепке чейинки билим берүүнүн үч жылында өлкөдөгү мектепке чейинки мекемелерге баруунун коэффициентин тынымсыз жогорулатуунун» негизинде бала бакчалардагы тарбия берүүнүн сапатын ар тараптан жогорулатуу сунушталат, анда мугалимдердин кесиптик сапатын жана практикалык жөндөмдүүлүгүн жогорулатуу зарылдыгы баса белгиленет. Мамлекет болочок педагогдордун практикалык көндүмдөрүн, анын ичинде мектепке чейинки билим берүү адистиктерин өнүктүрүүгө чоң көңүл буруп жатканын көрүүгө болот. Көптөгөн бакалавриат бүтүрүүчүлөрү алдыңкы теориялык билимге ээ болгону менен, алардын практикалык жөндөмдөрү анчалык күчтүү эмес жана жумуштун талаптарына көнүү кыйынга турат. Маселе, заманбап бала бакчага практикалык жөндөмү жакшы педагог керек, бирок университеттер теорияга басым жасашат, бул мектепке чейинки бүтүрүүчүлөрдүн практикалык жөндөмүнүн начардыгына жана бала бакчанын тарбиячысынын ишин толук аткара албай калышына алып келет. Окутуу концепцияларындагы четтөөлөр, практикалык курстардын аз үлүшү жана тарбиячылардын практикалык жетекчилик жөндөмүнүн начардыгы Кытайда бакалавриат деңгээлинде мектепке чейинки билим берүүдө кеңири таралган көйгөйлөр болуп саналат. Бала бакчалар бүгүнкү күндө бекем кесиптик билимге, ар тараптуу практикалык жөндөмгө жана ар тараптуу кызыкчылыктарга ээ педагогдорго муктаж. Заманбап керектөөлөрдү канааттандырган жана окутуунун практикалык максаттарынан, мазмунунан, башкаруусунан, ресурстардын кепилдиктеринен жана баалоодон турган окутуу системасына өтө зарыл муктаждык бышып жетилди. Бала бакчаларда балдарды багуу жана тарбиялоо боюнча практикалык окуу программаларын түзүүнү күчөтүү, педагогикалык багыттагы окуучулардын адистешүү деңгээлин жогорулатуу ж. б. талап кылынат. Бакалавриат деңгээлинде мектепке чейинки билим берүү реформасын активдештирүү, өзгөчө студенттердин кесиптик практикасын, кесиптик көндүмдөрүн жана инновациялык жөндөмдөрүн өнүктүрүүнү күчөтүү, алар реалдуу практикада мектепке чейинки билим берүү муктаждыктарына ыңгайлашып, заманбап коомдун муктаждыктарын канааттандыра алышы керек. Теманын актуалдуулугу теориялык жана практикалык деңгээлде орун алган төмөндөгүдөй карама-каршылыктар менен далилденет:
Абстракт на русском
АБСТРАКТ диссертации на соискание степени доктора философии (PhD) по направлению «Педагогика» У Вэй на тему: «Научно-теоретические основы системы практического обучения педагогов дошкольного образования на этапе профессиональной подготовки (до устройства на работу)» Научный руководитель к.п.н., доц. Адылбек кызы Г.
Актуальность темы диссертации. Качественная подготовка воспитателей дошкольных учреждений является важной гарантией повышения эффективности дошкольного образования в последние десятилетия. С 2012 года по настоящее время Министерство образования Китая последовательно реализует три плана действий по дошкольному образованию, посредством ряда мер постепенно создает инклюзивную систему государственных услуг по дошкольному образованию, способствует быстрому развитию дошкольного образования и решает проблему «трудного и дорогостоящего доступа в детский сад». В целях углубленного претворения в жизнь требований государственного плана по «созданию высококачественной системы образования», а также дальнейшего содействия «повышению качества и эффективности» дошкольного образования в 2021 году Министерство образования Китайской Народной Республики опубликовало «План действий по развитию и совершенствованию дошкольного образования на 14-ю пятилетку», в котором предлагается всесторонне повышать качество воспитания в детских садах на основе «неуклонного повышения коэффициента посещения дошкольных учреждений в стране за три года дошкольного образования», в котором акцентируется необходимость повышения профессионального качества и практических способностей учителей. Можно видеть, что государство уделяет большое внимание развитию практических навыков будущих педагогов, в том числе специальностей дошкольного образования. Хотя многие выпускники бакалавриата обладают передовыми теоретическими знаниями, их практические способности не так сильны, и им трудно адаптироваться к требованиям работы. Проблема в том, что современному детскому саду нужен педагог с хорошими практическими навыками, но университеты делают упор на теорию, что приводит к слабым практическим способностям выпускников дошкольного образования и неспособности выполнять полноценно работу воспитателя детского сада. Отклонения в концепциях преподавания, низкая доля практических курсов и слабая способность воспитателей к практическому руководству являются распространенными проблемами в практическом обучении дошкольному образованию на уровне бакалавриата в Китае. Детские сады уже сегодня нуждаются в педагогах обладающих солидными профессиональными знаниями, всесторонними практическими способностями и высокими разносторонними интересами. Назрела настоятельная необходимость в системе обучения, удовлетворяющей современным потребностям и состоящей из практических целей обучения, содержания, управления, гарантий ресурсов и оценки. Требуется усилить создание практических учебных программ по уходу за детьми и воспитанию в детских садах, повысить уровень специализации учащихся педагогических направлений и т.д. Необходимо активизировать реформу дошкольного образования на уровне бакалавриата, особенно усилить развитие профессиональной практики, профессиональных навыков и инновационных способностей студентов, чтобы они могли адаптироваться к потребностям дошкольного образования в реальной практике и удовлетворять потребности современного общества. Об актуальности темы свидетельствуют существующие в теоретическом и практическом плане проблемы, выражающиеся как противоречия: — между необходимостью совершенствования системы практической подготовки педагогов дошкольного образования и отсутствием специальных исследований в этом направлении;
между стремительным ростом современных исследовательских технологий и недостаточностью их применения в контексте изучения практической подготовки воспитателей детских садов; — между необходимостью модернизации содержания, методов и оценки практической подготовки будущих педагогов дошкольных образовательных учреждений и не достаточной изученностью их состояния на практике и др. Указанные противоречия свидетельствуют о существовании проблемы, суть которой состоит в поиске ответа на вопрос: что нужно изменить в существующей практической подготовке педагогов дошкольного образования для совершенствования их качественной подготовки в Китае? Научно-теоретическая и практическая необходимость решения указанной проблемы, явилось основанием для определения темы исследования: Научно-теоретические основы системы практического обучения педагогов дошкольного образования профессиональной подготовки (до устройства на работу). на этапе
Связь темы диссертации с основными научными программами и основными научно-исследовательскими работами. Тема диссертации: «Научно-теоретические основы системы практического обучения педагогов дошкольного образования на этапе профессиональной подготовки (до устройства на работу)» соответствует приоритетным темам научных педагогических исследований в КНУ им. Ж.Баласагына. Тема диссертации сформулирована на основе опубликованных в ноябре 2018 года ЦК КПК и Госсовета КНР «Некоторых предложений по углублению реформы и нормативному развитию дошкольного образования», «Мнений об усилении образовательной практики студентов педагогических специальностей» (2016), «Стандартов профессиональной компетентности педагогов, специализирующихся на дошкольном образовании (экспериментальный вариант)», опубликованных Министерством образования Китая в 2021 году. Диссертация является предметом исследований докторанта во время его работы в отделе практического обучения дошкольному образованию Лоянского педагогического университета. Ранее были опубликованы соответствующие статьи в китайских и международных журналах. Это исследование было инициировано самостоятельно.
Объект исследования: Система практической подготовки будущих педагогов дошкольного образования Китая.
Предмет исследования: исследование содержания практического обучения будущих педагогов дошкольного образования в Китае.
База исследования: Лоянский педагогический университет
Цель исследования: на основе теоретического анализа современного состояния охарактеризовать основные проблемы и определить пути совершенствования системы практического обучения будущих педагогов дошкольного образования в Китае.
Задачи исследования.
Определить основные проблемы в практической подготовке будущих педагогов дошкольного образования в Китае.
Охарактеризовать методы исследования особенностей практического обучения и построения системы оценочных показателей при подготовке педагогов дошкольного образования в Китае.
Определить состояние практического обучения будущих специалистов дошкольного образования в Лоянском педагогическом университете.
Определить основные направления и пути совершенствования практического обучения педагогов дошкольных образовательных учреждений на примере Лоянского педагогического университета
Научная новизна исследования:
Проанализированы теоретические исследования и нормативно-правовые документы, связанные с практическим обучением педагогов дошкольных учреждений до устройства на работу и определены основные проблемы.
Охарактеризованы методы исследования особенностей практического обучения и построения системы оценочных показателей при подготовке педагогов дошкольного образования в Китае.
Определено реальное состояние практического обучения будущих педагогов дошкольного образования в Лоянском педагогическом университете.
Определены основные направления и пути совершенствования практического обучения педагогов дошкольных образовательных учреждений на примере Лоянского педагогического университета, предложена структурированная система практического обучения «полной практики» при подготовке педагогов дошкольных учреждений, состоящая из пяти частей: цели практического обучения, содержание, управление процессами, гарантии ресурсов и оценка результатов. Методология исследования основана на теории конструктивизма, теории компетентностного образования, синергетической теории в рамках исследования практической подготовки педагогов дошкольного образования в Китае. Исходя из этого, в работе использованы методы теоретического анализа и синтеза, эмпирические методы сбора информации, метод интервью, метод анализа иерархий (AHP) и др.
Практическое значение полученных результатов. — проведена научная оценка и совершенствование практического обучения по специальности дошкольное образование в региональном вузе, что позволит повысить практические способности и профессиональную грамотность студентов этого направления; — предложены пути совершенствования структурных элементов и методов построения системы практического обучения по специальности дошкольное образование в местных вузах; — разработанное содержание и пути сотрудничества между вузами и детскими садами позволит содействовать развитию практических способностей воспитателей детских садов.
Основные положения и результаты работы над диссертацией, представленной на защиту:
Изучение теоретических основ и программных документов, уточняет практическую и теоретическую значимость построения системы практического обучения для специальностей дошкольного образования, обеспечивает теоретическую основу построения системы практического обучения.
С методологической точки зрения в качестве основного метода исследования применялась система индексов на основе обработки аналитических иерархий (Analytic Hierarchy Process, AHP) оценки практического обучения специальностям дошкольного образования, что позволяет всесторонне представить общее состояние практического обучения в вузе. Посредством регулярной оценки точно выявляются проблемы, существующие во всех звеньях, от постановки целей, реализации содержания, обеспечения ресурсов, до управления процессом и оценки результатов, тем самым целенаправленно оптимизируется система обучения, корректируется учебная программа и методы, обеспечивается качество подготовки кадров.
Исходя из логики диссертационной работы, раскрыты проблемы в практической подготовке в дошкольном образовании в Лоянском педагогическом университете, такие как: отсутствие интеграции и координации содержания практического обучения; не соответствие фактическим потребностям работы детских садов, недостаточное обеспечение преподавателей, учебных заведений, практических баз, финансовых вложений и институциональных ресурсов и др.
Определены основные направления и пути совершенствования практической подготовки. Предложена система обучения «полной практики», в которой практика проходит через весь процесс обучения в университете от практической работы в процессе в учебной деятельности, до практики в детском саду. Многообразная и согласованная система обеспечения ресурсами, например, дуальная подготовка или совместное формирование педагогического состава в детских садах, совершенствование баз практической подготовки и т.д., предоставляет студентам богатые учебные ресурсы и практическую платформу, дает возможность прикоснуться к передовым идеям и практическому опыту отрасли, повышать профессиональную грамотность трудоустройстве. и конкурентоспособность при Определены пути сотрудничества между вузами и детскими садами, предложены такие механизмы, как «система двойного наставничества» и «сотрудничество между садами и школами», то есть дуальной подготовки, способствующие совместному взаимодополняемости. использованию Личный вклад докторанта в изучаемую проблему ресурсов и На теоретическом уровне определены проблемы в подготовке будущих воспитателей дошкольных учреждений, с точки зрения практического обучения до устройства на работу; На практическом уровне, создана система индексов оценки практического обучения, проанализирована текущая ситуация, предоставлены пути реформы практического обучения дошкольного образования в местных колледжах и университетах, которые могут быть использованы в качестве научной и методологической основы для последующих исследований.
Апробация результатов диссертации Основные положения и выводы диссертации обсуждались на научно практической конференции «Результаты исследований докторантов КНУ им. Ж. Баласагына», 23 августа 2023 г. Бишкек; ежегодно обсуждались на заседаниях кафедры педагогики высшей школы КНУ им. Ж.Баласагына. Полнота отражения результатов диссертации в публикации Основные результаты исследования нашли отражение в двух статьях в журналах, индексированных международной научной базой данных SCOPUS.
Структура и объем диссертации. Диссертация состоит из трех глав, выводов, практических рекомендаций, литературы, включает 100 источника, 7 приложений. У Вэйдын «Кесиптик даярдоо этабында мектепке чейинки билим берүү педагогдорун практикалык окутуу системасынын илимий-теориялык негиздери (жумушка орношконго чейин)» аттуу темадагы PhD докторлук диссертациясынын АБСТРАКТЫ Илимий жетекчиси, педагогика илимдеринин кандидаты, доцент Адылбек кызы Г.
Английский
The dilemma and breakthrough of practical teaching of preschool education major in Chinese colleges and universities (based on the professional accreditation perspective) (2024) International Journal of Chinese Education, 13 (2) Wu, W., Adylbek kyzy, G., Liu, C.H.
Объявление! 25 февраля 2025 г. в 16.00. часов в 247 ауд. главного корпуса КНУ им. Ж. Баласагына состоится публичная предварительная защита диссертации на соискание ученой степени доктора философии (PhD) Хао Чжоушао Тема: «Исследование популярности высшего образования в КР и КНР на современном этапе» Научный руководитель д.п.н., профессор Раимкулова А.С.
В институте менеджмента и бизнеса им. А.А. Асановой КНУ им. Ж.Баласагына 18 марта 2025 года в 15:00 состоится защита диссертации PhD докторанта направления Менеджмент третьего года обучения Ван Лили на тему: «Использование культурного наследия как механизма сотрудничества в туризме (на примере кыргызских и китайских объектов всемирного наследия)». Научный руководитель: к.э.н., Дооранов А.П. Защита будет проходить в ауд. 417, корпус 8 КНУ.
В институте менеджмента и бизнеса им. А.А. Асановой КНУ им. Ж.Баласагына 10 марта 2025 года в 17:00 состоится защита диссертации PhD докторанта направления Менеджмент третьего года обучения Ши Цин на тему: «Построение системы индексов оценки эффективности управления туризмом на основе эмпирических данных». Научный руководитель: к.э.н., Дооранов А.П. Защита будет проходить в ауд. 417, корпус 8 КНУ.
Пути повышения конкурентоспособности предприятий пищевой перерабатывающей промышленности и эффективность экспортных поставок на рынки стран ЕАЭС (на примере молочной отрасли КР)
Абстракт диссертации на соискание учёной степени доктора философии (PhD)
Научный руководитель:
к.э.н., доцент Лайлиева Эрмека Джумакановна
Бишкек–2025
Актуальность темы исследования. Пищевая перерабатывающая промышленность играет ключевую роль в обеспечении продовольственной безопасности и устойчивого экономического развития Кыргызстана. В условиях углубления интеграции в Евразийский экономический союз (ЕАЭС) конкурентоспособность предприятий данного сектора становится важным фактором не только для внутреннего рынка, но и для расширения экспортных возможностей.
Актуальность исследования обусловлена следующими факторами:
Экономическая значимость молочной отрасли для КР. Молочная промышленность является одной из ключевых отраслей агропромышленного комплекса Кыргызстана, обеспечивая занятость значительной части сельского населения и вклад в экспортный потенциал страны. Повышение конкурентоспособности предприятий этой отрасли способствует укреплению экономики страны и увеличению доходов населения.
Интеграция в ЕАЭС. Вступление Кыргызстана в ЕАЭС открыло новые возможности для экспорта молочной продукции, но одновременно поставило предприятия отрасли перед необходимостью соответствия более строгим требованиям качества и стандартам, действующим на рынках стран-участниц Союза. Это требует от предприятий модернизации производства, внедрения инноваций и повышения эффективности управления.
Конкуренция на международных рынках. На рынках ЕАЭС кыргызские производители сталкиваются с конкуренцией со стороны более развитых молочных отраслей других стран-участниц, таких как Россия, Беларусь и Казахстан. Для успешного выхода на эти рынки необходимо повышение качества продукции, снижение издержек и развитие брендинга.
Недостаточная изученность проблемы. Несмотря на важность молочной отрасли для экономики КР, вопросы повышения ее конкурентоспособности и эффективности экспортных поставок на рынки ЕАЭС остаются недостаточно изученными. Это определяет необходимость проведения комплексного исследования, направленного на выявление ключевых проблем и разработку практических рекомендаций.
Молочная отрасль Кыргызстана обладает значительным потенциалом для роста, учитывая наличие природных ресурсов, традиционные методы ведения животноводства и растущий спрос на молочную продукцию в странах ЕАЭС. Однако в настоящее время предприятия сталкиваются с рядом проблем, включая низкую производительность, недостаточное технологическое оснащение, несоответствие требованиям стран-партнеров по качеству и безопасности продукции, а также сложность логистики и сертификации.
Повышение конкурентоспособности молочной отрасли требует внедрения современных технологий, улучшения управления производственными процессами, диверсификации экспортных поставок и адаптации к регуляторным требованиям ЕАЭС. В этом контексте исследование путей повышения эффективности экспортных поставок и разработки стратегий конкурентного развития молочной промышленности Кыргызстана является крайне актуальным.
Данная диссертация направлена на анализ текущего состояния молочной отрасли, выявление ключевых барьеров и формирование рекомендаций по их преодолению. Результаты исследования будут полезны для производителей, государственных органов и экспертов, работающих в сфере агропромышленного комплекса и международной торговли.
Для решения задач повышения конкурентоспособности пищевой перерабатывающей промышленности на базе внутренних факторов роста необходима ее широкомасштабная модернизация, основанная на внедрении передовых технологий и методов хозяйствования, но и при постепенном наращивании собственного инновационного потенциала. Успех заимствования и применения современных технологий и методов зависит от абсорбционной способности национальной промышленности, ее отраслевых структур и нефинансовых организаций распознавать ценность новой внешней информации, усваивать ее и использовать в коммерческих целях.
Именно эта цель должна быть поставлена, когда отмечено отсутствие стимулов ускоренного развития наукоемких производств, выявлены факторы неконкурентоспособности отраслей промышленности, определяющих ускорение достижений научно-технического прогресса, а формирование адекватной макроэкономической среды для успешной реализации конкурентных преимуществ высокотехнологичных сегментов национальной экономики на базе ее модернизации замедленно или отсутствует.
Однако, несмотря на многочисленные исследования отечественных и зарубежных ученых, многие теоретико-методологические положения конкурентоспособности предприятий пищевой перерабатывающей промышленности и ее модернизации остаются дискуссионными, слабо адаптированными к условиям кыргызской экономики и современным тенденциям социально-экономического развития, что не может не отражаться негативно на эффективности практических шагов, сделанных в данной сфере.
Таким образом, исследование путей повышения конкурентоспособности предприятий молочной отрасли Кыргызстана и эффективности их экспортных поставок на рынки стран ЕАЭС является актуальным и своевременным, так как оно направлено на решение важных экономических задач, стоящих перед страной.
Связь темы диссертации с приоритетными научными направлениями, крупными научными программами (проектами), основными научно-исследовательскими работами, проводимыми образовательными и научными учреждениями. Тема диссертационного исследования связана с реализацией Национальной стратегии развития Кыргызской Республики на 2018-2040 годы, Программа развития пищевой и перерабатывающей промышленности Кыргызской Республики на 2023-2027 годы, Концепции инновационной модернизации экономического развития Кыргызской Республики на период до 2035 года, Целей устойчивого развития в Кыргызской Республике (Цель 8), Программы развития сельскохозяйственной кооперации в Кыргызской Республике на 2023-2027 годы, Программы развития бизнеса Кыргызской Республики до 2026 года, Программы «Финансирование субъектов предпринимательства», Национального экономического проекта «Одно село — один продукт».
Цель и задачи диссертационного исследования. Целью диссертационного исследования является разработка научно обоснованных подходов и практических рекомендаций по повышению конкурентоспособности предприятий пищевой перерабатывающей промышленности Кыргызской Республики, с акцентом на молочную отрасль, а также оценка эффективности экспортных поставок молочной продукции на рынки стран ЕАЭС.
В соответствии с целью исследования, направленного на анализ конкурентоспособности предприятий молочной отрасли Кыргызской Республики и разработку мер по ее повышению, были сформулированы следующие задачи:
— определить роль и значение повышения конкурентоспособности предприятий для экономики страны;
изучить сущность и содержание конкурентоспособности предприятий на современном рынке;
рассмотреть интеграцию как основное средство повышения конкурентоспособности предприятий;
проанализировать современные подходы и мировой опыт оценки конкурентоспособности предприятий;
исследовать текущее состояние и выявить основные тенденции развития молочной промышленности Кыргызской Республики;
оценить влияние торгово-экономических связей Кыргызской Республики на развитие конкурентоспособности молочной отрасли;
проанализировать уровень развития интеграционных процессов в агропромышленном комплексе молочной отрасли Кыргызской Республики;
сравнить тенденции развития производства молочных продуктов в странах ЕАЭС и определить факторы, влияющие на формирование конкурентоспособности кыргызской молочной продукции;
определить перспективы развития молочной отрасли КР и разработка рекомендаций по повышению ее конкурентоспособности;
выявить основные проблемы, препятствующие повышению конкурентоспособности предприятий молочной промышленности Кыргызстана;
разработать рекомендации и предложить пути повышения конкурентоспособности предприятий молочной отрасли Кыргызской Республики, включая государственную поддержку, инвестиционные механизмы и инновационные стратегии.
Данные задачи позволяют всесторонне изучить конкурентоспособность молочной отрасли Кыргызстана, определить ключевые барьеры и разработать стратегические меры для ее укрепления на внутреннем и внешнем рынках.
Объект исследования – предприятия молочной отрасли пищевой перерабатывающей промышленности Кыргызской Республики, осуществляющие экспортные поставки на рынки стран ЕАЭС.
Предмет исследования – механизмы и факторы повышения конкурентоспособности молочной отрасли КР, а также эффективность экспортных поставок молочной продукции на рынки стран ЕАЭС.
Научная новизна полученных результатов диссертационной работы заключается в разработке комплексного подхода к повышению конкурентоспособности предприятий молочной отрасли Кыргызстана и увеличению эффективности их экспортных поставок на рынки стран ЕАЭС, что вносит вклад в развитие теории и практики управления конкурентоспособностью предприятий в условиях интеграции в международные экономические союзы.
В рамках диссертационного исследования разработаны научно обоснованные подходы и предложены практические рекомендации, направленные на повышение конкурентоспособности предприятий пищевой перерабатывающей промышленности Кыргызской Республики и совершенствование механизмов экспортных поставок молочной продукции на рынки стран ЕАЭС. Ключевые элементы научной новизны включают:
Теоретическое обоснование конкурентоспособности молочной отрасли КР
Уточнены понятия конкурентоспособности предприятия пищевой перерабатывающей промышленности, интеграции на микроуровне, интеграция на макроуровне.
Выявлены ключевые факторы, определяющие уровень конкурентоспособности молочной продукции КР на внутренних и внешних рынках. Важнейшими из них являются высокое качество сырья и стабильность его поставок, что обеспечивается за счёт развития фермерских хозяйств и агрокооперации. Существенную роль играет уровень технологической оснащённости перерабатывающих предприятий, позволяющий снизить издержки и повысить качество продукции. Важным условием выхода на рынки ЕАЭС является соответствие продукции международным стандартам качества и безопасности. Также необходима развитая логистика и экспортная инфраструктура, включая холодильные мощности и транспортные цепочки. Повышению конкурентоспособности способствует государственная поддержка в виде субсидий, льгот и программ продвижения экспорта. Значимыми факторами остаются активный маркетинг, формирование национальных брендов, участие в выставках, а также наличие квалифицированных кадров и эффективного менеджмента. Кооперация в рамках агропромышленных кластеров, приток инвестиций и доступ к финансовым ресурсам обеспечивают устойчивое развитие отрасли и расширение экспортных возможностей.
Анализ и оценка экспортных поставок молочной продукции
Проведен комплексный анализ экспортного потенциала молочной отрасли КР и выявлены основные барьеры, препятствующие эффективному выходу на рынки ЕАЭС.
Разработаны критерии и индикаторы оценки эффективности экспортных поставок молочной продукции с учетом требований стран ЕАЭС.
Разработка комплексных практических рекомендаций по повышению конкурентоспособности
Предложен комплекс мер по модернизации производственных процессов на предприятиях молочной отрасли, включая внедрение инновационных технологий переработки и улучшение системы сертификации продукции.
Разработаны стратегические направления государственной поддержки молочной отрасли, направленные на стимулирование экспорта и повышение качества продукции.
Сформированы рекомендации по развитию логистической инфраструктуры и устранению торговых барьеров, что способствует улучшению позиций кыргызской молочной продукции на рынках ЕАЭС.
Практическая значимость полученных результатов Разработанные в исследовании рекомендации по повышению конкурентоспособности и эффективности экспортных поставок могут быть непосредственно внедрены предприятиями молочной отрасли Кыргызстана. Результаты исследования могут быть использованы в разработке государственных программ поддержки пищевой перерабатывающей промышленности, а также в деятельности предприятий молочной отрасли для повышения их конкурентоспособности и расширения экспортных поставок.
Экономическая значимость полученных результатов. Реализация предложенных мер по повышению конкурентоспособности и эффективности экспортных поставок приведет к увеличению объемов экспорта молочной продукции Кыргызстана на рынки ЕАЭС. Это будет способствовать росту доходов предприятий и увеличению валютных поступлений в страну.Развитие молочной отрасли и увеличение объемов производства и экспорта создадут дополнительные рабочие места как на предприятиях, так и в смежных отраслях (логистика, сельское хозяйство, услуги).
Основные положения докторской диссертации, выносимые на защиту.
Теоретическое обоснование конкурентоспособности молочной отрасли Кыргызской Республики
Уточнены и систематизированы понятия конкурентоспособности предприятия, интеграции на микроуровне и интеграции на макроуровне, что позволяет более детально определить механизмы их влияния на развитие молочной промышленности.
Определены ключевые факторы, влияющие на уровень конкурентоспособности молочной продукции КР как на внутреннем рынке, так и в рамках интеграционного взаимодействия с странами ЕАЭС.
Анализ и оценка экспортных поставок молочной продукции
Проведен комплексный анализ экспортного потенциала молочной отрасли КР, выявлены основные барьеры (логистические, нормативно-правовые, технологические), препятствующие эффективному выходу кыргызской молочной продукции на рынки ЕАЭС.
Разработаны критерии и индикаторы оценки эффективности экспортных поставок молочной продукции, учитывающие требования стран-партнеров по ЕАЭС, что позволяет объективно оценивать и прогнозировать конкурентоспособность кыргызских производителей на внешних рынках.
Разработка практических рекомендаций по повышению конкурентоспособности молочной отрасли КР
Предложен комплекс мер по модернизации производственных процессов на предприятиях молочной отрасли, включая внедрение инновационных технологий переработки, цифровизацию производственного учета и улучшение системы сертификации продукции.
Разработаны стратегические направления государственной поддержки молочной отрасли, направленные на стимулирование экспорта, совершенствование системы субсидирования, налоговых льгот и кредитования предприятий.
Сформированы рекомендации по развитию логистической инфраструктуры и устранению торговых барьеров в рамках ЕАЭС, что позволит повысить доступность кыргызской молочной продукции на международных рынках и усилить конкурентные позиции национальных производителей.
Личный вклад соискателя.
Апробация результатов диссертации. Основные положения и выводы диссертационного исследования были доложены и обсуждены на круглых столах, семинарах, а также национальных и международных научно-практических конференциях, в том числе 6 мая 2025 года на международной научно-практической конференции «Устойчивое развитие высших учебных заведений в рамках программ ЕС Эразмус+».
Комплексное отражение результатов диссертации в публикациях
Основные положения диссертационного исследования опубликованы в 5 научных статях, из которых 2 статьи опубликованы в изданиях, индексируемых базой Скопус.
4. Мамбетказиева Н.Б. Проблемы экспорта и конкурентоспособность предприятий пищевой промышленности Кыргызстана. Вестник Кыргызского Национального Университета имени Жусупа Баласагына. 2016. № S. С. 161-166. https://vestnik.knu.kg/wp-content/uploads/2019/05/vestnik_spec_2016.pdf.
5. Мамбетказиева Н.Б. Качество и конкурентоспособность товара в современных условиях. Вестник Кыргызского Национального Университета имени Жусупа Баласагына. ISBN 9967-21533X. Юбилейный выпуск. С.245-248. Бишкек, 2012. http://lib.knu.kg/files/2012/vestnik_jubiley.pdf
Структура и объем диссертации. Диссертационная работа состоит из перечня сокращений и обозначений, введения, трех глав, заключения, практических рекомендаций, списка использованной литературы. Диссертация изложена на 114 страницах, включает 16 таблиц, 21 рисунок.
КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН ИЛИМ, ЖОГОРКУ БИЛИМ БЕРҮҮ ЖАНА ИННОВАЦИЯЛАР МИНИСТРЛИГИ
Тамак-аш кайра иштетүүчү ишканалардын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жана ЕАЭБ өлкөлөрүнүн рынокторуна экспорттук жеткирүүлөрдүн натыйжалуулугун жогорулатуу жолдору (Кыргыз Республикасынын сүт өнөр жайынын мисалында)
Философия доктору (PhD) даражасын алуу үчүн жазылган диссертациянын авторефераты
Илимий жетекчи:
э.и.к., доцент Лайлиева Эрмека Джумакановна
Бишкек–2025
Изилдөө темасынын актуалдуулугу. Кыргызстандын азык-түлүк коопсуздугун жана туруктуу экономикалык өнүгүүсүн камсыз кылууда тамак-аш өнөр жайы негизги ролду ойнойт. Евразия экономикалык биримдигине (ЕАЭБ) интеграцияны тереңдетүү шартында бул тармактагы ишканалардын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгү ички рынок үчүн гана эмес, экспорттук мүмкүнчүлүктөрдү кеңейтүү үчүн да маанилүү факторго айланууда.
Изилдөөнүн актуалдуулугу төмөнкү факторлор менен шартталган:
1. Кыргыз Республикасы үчүн сүт өнөр жайынын экономикалык мааниси. Сүт өнөр жайы Кыргызстандын агроөнөр жай комплексинин негизги тармактарынын бири болуп саналат, ал айыл калкынын олуттуу бөлүгүн иш менен камсыз кылып, өлкөнүн экспорттук потенциалына салым кошот. Бул тармактагы ишканалардын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатуу өлкөнүн экономикасын чыңдоого жана калктын кирешесин жогорулатууга жардам берет.
2. ЕАЭБге интеграция. Кыргызстандын ЕАЭБге кириши сүт азыктарын экспорттоо үчүн жаңы мүмкүнчүлүктөрдү ачты, бирок ошол эле учурда тармактын ишканаларын Биримдиктин мүчө-өлкөлөрүнүн рынокторунда күчүндө турган сапаттын катуу талаптарын жана стандарттарын аткарууга мажбурлады. Бул ишканалардан өндүрүштү модернизациялоону, инновацияларды киргизүүнү жана башкаруунун натыйжалуулугун жогорулатууну талап кылат.
3. Эл аралык рыноктордогу атаандаштык. ЕАЭБ рынокторунда кыргызстандык өндүрүүчүлөр Россия, Беларусь жана Казакстан сыяктуу башка мүчө-өлкөлөрдөгү өнүккөн сүт өнөр жайларынын атаандаштыгына туш болушат. Бул рынокторго ийгиликтүү чыгуу үчүн продукциянын сапатын жакшыртуу, өздүк наркын төмөндөтүү жана брендингди өнүктүрүү зарыл.
4. Проблеманын жетишсиз изилдениши. Кыргызстандын экономикасы үчүн сүт өнөр жайынын маанилүүлүгүнө карабастан, анын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жана ЕАЭБ рынокторуна экспорттук жеткирүүлөрдүн натыйжалуулугун жогорулатуу маселелери жетишсиз изилденип келет. Бул негизги көйгөйлөрдү аныктоого жана практикалык сунуштарды иштеп чыгууга багытталган комплекстүү изилдөөнүн зарылдыгын аныктайт.
Кыргызстандын сүт өнөр жайы жаратылыш ресурстарынын болушун, мал багуудагы салттуу ыкмаларын жана ЕАЭБ өлкөлөрүндө сүт азыктарына суроо-талаптын өсүп жаткандыгын эске алганда, өсүү үчүн олуттуу потенциалга ээ. Бирок, азыркы учурда ишканаларда өндүрүмдүүлүктүн төмөндүгү, технологиялык жабдуулардын жетишсиздиги, өнүмдүн сапаты жана коопсуздугу боюнча өнөктөш өлкөлөрдүн талаптарынын сакталбагандыгы, ошондой эле логистика жана сертификациянын татаалдыгы сыяктуу бир катар көйгөйлөр бар.
Сүт өнөр жайынын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатуу заманбап технологияларды киргизүүнү, өндүрүш процесстерин башкарууну жакшыртууну, экспорттук жеткирүүлөрдү диверсификациялоону жана ЕАЭБтин ченемдик талаптарына ыңгайлаштырууну талап кылат. Бул контекстте экспорттук жеткирүүлөрдүн натыйжалуулугун жогорулатуу жолдорун изилдөө жана Кыргызстандын сүт өнөр жайын атаандаштыкка жөндөмдүү өнүктүрүүнүн стратегияларын иштеп чыгуу өтө актуалдуу болуп саналат. Бул диссертация сүт өнөр жайынын учурдагы абалын талдоого, негизги тоскоолдуктарды аныктоого жана аларды жоюу боюнча сунуштарды иштеп чыгууга багытталган. Изилдөөнүн натыйжалары агроөнөр жай комплекси жана эл аралык соода тармагында иштеген өндүрүүчүлөр, мамлекеттик органдар жана эксперттер үчүн пайдалуу болот.
Ички өсүштүн факторлорунун негизинде тамак-аш кайра иштетүү өнөр жайынын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатуу маселелерин чечүү үчүн аны башкаруунун алдыңкы технологияларын жана ыкмаларын киргизүүнүн негизинде, ошондой эле өзүнүн инновациялык потенциалын акырындык менен жогорулатуу менен масштабдуу модернизациялоо зарыл. Заманбап технологияларды жана методдорду карызга алуунун жана колдонуунун ийгилиги улуттук өнөр жайдын, анын тармактык структураларынын жана финансылык эмес уюмдардын жаңы тышкы маалыматтын баалуулугун таануу, аны өздөштүрүү жана коммерциялык максаттарда пайдалануу боюнча сиңирүү жөндөмдүүлүгүнө жараша болот.
Бул илимди көп талап кылган тармактарды тез өнүктүрүү үчүн стимулдар жетишсиз болгондо, илимий-техникалык прогресстин жетишкендиктерин тездетүүнү аныктоочу тармактардын атаандаштыкка жарамсыздыгынын факторлору аныкталганда, анын улуттук экономиканын заманбап технологияларынын жогорку атаандаштык артыкчылыктарын ийгиликтүү ишке ашыруу үчүн адекваттуу макроэкономикалык чөйрөнү калыптандырууда коюлууга тийиш болгон максат. жай же жок. Бирок, ата мекендик жана чет өлкөлүк окумуштуулардын көптөгөн изилдөөлөрүнө карабастан, тамак-аш кайра иштетүүчү ишканалардын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгү жана аны модернизациялоо боюнча көптөгөн теориялык жана методологиялык жоболор карама-каршылыктуу бойдон калууда, алар Кыргызстандын экономикасынын шарттарына жана социалдык-экономикалык өнүгүүнүн заманбап тенденцияларына начар ыңгайлаштырылган, бул чөйрөдө көрүлгөн практикалык кадамдардын натыйжалуулугуна терс таасирин тийгизбей койбойт.
Ошентип, Кыргызстандын сүт ишканаларынын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жана аларды ЕАЭБ өлкөлөрүнүн рынокторуна экспорттук жеткирүүнүн натыйжалуулугун жогорулатуу жолдорун изилдөө актуалдуу жана өз убагында, анткени ал өлкөнүн алдында турган маанилүү экономикалык маселелерди чечүүгө багытталган.
Диссертациянын темасынын артыкчылыктуу илимий багыттар, негизги илимий программалар (долбоорлор), окуу жана илимий мекемелер тарабынан жүргүзүлүп жаткан негизги изилдөө иштери менен байланышы. Диссертациялык изилдөөнүн темасы 2018-2040-жылдарга Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн Улуттук стратегиясын, 2023-2027-жылдарга Кыргыз Республикасынын тамак-аш жана кайра иштетүү өнөр жайын өнүктүрүү программасын, Кыргыз Республикасынын Экономикалык өнүгүүсүн инновациялык модернизациялоо концепциясын, Кыргыз Республикасын 235-жылга чейин өнүктүрүү, 8), Кыргыз Республикасында 2023-2027-жылдарга айыл чарба кооперациясын өнүктүрүү программасы, 2026-жылга чейин Кыргыз Республикасында бизнести өнүктүрүү программасы, «Ишкердиктин субъекттерин каржылоо программасы», «Бир айыл – бир продукт» улуттук экономикалык долбоору. Иш Ж.Баласагын атындагы КУУнун Кыргыз-Европа факультетинин «Глобалдык атаандаштыктын шартында өнөр жай ишканаларынын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатуунун стратегиялары» темасында илимий-изилдөө иштеринин планына ылайык жүргүзүлдү. Диссертациялык изилдөөнүн максаты жана милдеттери. Диссертациялык изилдөөнүн максаты сүт өнөр жайына басым жасоо менен Кыргыз Республикасынын тамак-аш кайра иштетүү өнөр жайынын ишканаларынын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатуу боюнча илимий негизделген ыкмаларды жана практикалык сунуштарды иштеп чыгуу, ошондой эле ЕАЭБ өлкөлөрүнүн рынокторуна сүт азыктарын экспорттук жеткирүүнүн натыйжалуулугун баалоо болуп саналат.
Кыргыз Республикасынын сүт өнөр жайындагы ишканалардын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн талдоо жана аны жакшыртуу боюнча чараларды иштеп чыгууга багытталган изилдөөнүн максатына ылайык төмөнкүдөй милдеттер түзүлгөн:
— өлкөнүн экономикасы үчүн ишканалардын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатуунун ролун жана маанисин аныктоо;
— заманбап рынокто ишканалардын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүнүн маңызын жана мазмунун изилдөө;
— интеграцияны ишканалардын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатуунун негизги каражаты катары кароо;
— ишканалардын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн баалоодо заманбап ыкмаларды жана дүйнөлүк тажрыйбаны талдоо;
— Кыргыз Республикасынын сүт өнөр жайынын учурдагы абалын изилдөө жана өнүктүрүүнүн негизги тенденцияларын аныктоо;
— сүт өнөр жайынын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн өнүктүрүүгө Кыргыз Республикасынын соода-экономикалык мамилелеринин таасирине баа берүү;
— Кыргыз Республикасынын сүт өнөр жайынын агроөнөр жай комплексинде интеграциялык процесстердин өнүгүү деңгээлин талдоо;
— ЕАЭБ өлкөлөрүндө сүт өндүрүшүнүн өнүгүү тенденцияларын салыштыруу жана Кыргызстандын сүт азыктарынын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн калыптандырууга таасир этүүчү факторлорду аныктоо;
— Кыргыз Республикасынын сүт өнөр жайын өнүктүрүүнүн перспективаларын аныктоо жана анын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатуу боюнча сунуштарды иштеп чыгуу;
— Кыргызстандын сүт ишканаларынын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатууга тоскоол болгон негизги көйгөйлөрдү аныктоо;
— мамлекеттик колдоону, инвестициялык механизмдерди жана инновациялык стратегияларды камтыган Кыргыз Республикасындагы сүт ишканаларынын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатуу боюнча сунуштарды иштеп чыгуу жана сунуштоо.
Бул милдеттер Кыргызстандын сүт өнөр жайынын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн ар тараптуу изилдөөгө, негизги тоскоолдуктарды аныктоого жана аны ички жана тышкы рынокто бекемдөө боюнча стратегиялык чараларды иштеп чыгууга мүмкүндүк берет.
Изилдөөнүн объектиси болуп ЕАЭБ өлкөлөрүнүн рынокторуна экспорттоочу Кыргыз Республикасынын тамак-аш өнөр жайынын сүт ишканалары саналат.
Изилдөөнүн предмети болуп Кыргыз Республикасынын сүт өнөр жайынын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатуунун механизмдери жана факторлору, ошондой эле сүт азыктарын ЕАЭБ өлкөлөрүнүн рынокторуна экспорттук жеткирүүнүн натыйжалуулугу саналат. Диссертациялык иштин алынган жыйынтыктарынын илимий жаңылыгы Кыргызстандын сүт өнөр жайындагы ишканалардын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатууга жана аларды ЕАЭБ өлкөлөрүнүн рынокторуна экспорттук жеткирүүнүн натыйжалуулугун жогорулатууга комплекстүү мамилени иштеп чыгууда жатат, бул экономикалык интеграциянын эл аралык контекстинде ишканалардын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн башкаруунун теориясын жана практикасын өнүктүрүүгө өбөлгө түзөт.
Диссертациялык изилдөөнүн алкагында Кыргыз Республикасынын тамак-аш кайра иштетүүчү ишканаларынын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатууга жана сүт азыктарын ЕАЭБ өлкөлөрүнүн рынокторуна экспорттук жеткирүү механизмдерин өркүндөтүүгө багытталган илимий негизделген ыкмалар иштелип чыгып, практикалык сунуштар сунушталды. Илимий жаңылыктын негизги элементтери төмөнкүлөрдү камтыйт:
1. Кыргыз Республикасынын сүт өнөр жайынын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн теориялык жактан негиздөө
— тамак-аш кайра иштетүүчү ишкананын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгү, микродеңгээлде интеграция жана макродеңгээлде интеграция түшүнүктөрү такталды.
— ички жана тышкы рыноктордо Кыргыз Республикасынын сүт азыктарынын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүнүн деңгээлин аныктоочу негизги факторлор аныкталган. Алардын эц башкысы — сырьёнун жогорку сапаты жана аларды камсыз кылуунун туруктуулугу чарбалардын жана агро-кооперациянын енугушу менен камсыз кылынган. Кайра иштетуучу ишканалардын технологиялык жактан жабдылышынын децгээли чоц роль ойнойт, бул езуне турган наркын темендетууге жана продукциянын сапатын жогорулатууга мумкундук берет. ЕАЭБ рынокторуна чыгуунун маанилүү шарты продукциянын эл аралык сапат жана коопсуздук стандарттарына шайкеш келүүсү болуп саналат. Өнүккөн логистика жана экспорттук инфраструктура, анын ичинде муздаткыч кубаттуулуктар жана транспорт чынжырлары да зарыл. Атаандаштыкка жөндөмдүүлүк субсидиялар, жеңилдиктер жана экспортту илгерилетүү программалары түрүндөгү мамлекеттик колдоо аркылуу жогорулатылат. Активдүү маркетинг, улуттук бренддерди өнүктүрүү, көргөзмөлөргө катышуу, ошондой эле квалификациялуу кадрлардын жана эффективдүү башкаруунун болушу олуттуу факторлор бойдон калууда. Агроөнөр жайлык кластерлердин алкагында кызматташуу, инвестициянын агымы жана финансылык ресурстарга жетүү тармактын туруктуу өнүгүүсүн жана экспорттук мүмкүнчүлүктөрдү кеңейтүүнү камсыз кылат.
2. Сүт азыктарын экспорттук жеткирүүлөрдү талдоо жана баалоо
— Кыргыз Республикасынын сүт өнөр жайынын экспорттук потенциалына комплекстүү талдоо жүргүзүлдү жана ЕАЭБ рынокторуна натыйжалуу чыгууга тоскоол болгон негизги тоскоолдуктар аныкталды.
— ЕАЭБ өлкөлөрүнүн талаптарын эске алуу менен сүт азыктарын экспорттук жеткирүүнүн натыйжалуулугун баалоо үчүн критерийлер жана индикаторлор иштелип чыккан.
3. Атаандаштыкка жөндөмдүүлүктү жогорулатуу боюнча комплекстүү практикалык сунуштарды иштеп чыгуу
— сүт ишканаларында өндүрүштүк процесстерди модернизациялоо, анын ичинде кайра иштетүүнүн инновациялык технологияларын киргизүү жана продукцияны сертификациялоо системасын өркүндөтүү боюнча чаралардын комплекси сунушталды.
— экспортту стимулдаштырууга жана продукциянын сапатын жогорулатууга багытталган сүт өнөр жайын мамлекеттик колдоонун стратегиялык багыттары иштелип чыккан.
— логистикалык инфраструктураны өнүктүрүү жана соода тоскоолдуктарын жоюу боюнча сунуштар иштелип чыкты, бул ЕАЭБ рынокторунда кыргыз сүт азыктарынын позициясын жакшыртууга жардам берет.
Натыйжалардын практикалык мааниси Экспорттук жеткирүүлөрдүн атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жана натыйжалуулугун жогорулатуу боюнча изилдөөдө иштелип чыккан сунуштар Кыргызстандын сүт өнөр жайынын ишканалары тарабынан түздөн-түз ишке ашырылышы мүмкүн. Изилдөөнүн натыйжалары тамак-аш өнөр жайын колдоо боюнча мамлекеттик программаларды иштеп чыгууда, ошондой эле сүт ишканаларынын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатуу жана экспорттук жеткирүүлөрдү кеңейтүү боюнча иш-аракеттеринде колдонулушу мүмкүн.
Изилдөө ишканаларга жана тармактык бирикмелерге жаңы рынокторго чыгуу жана экспорттун көлөмүн көбөйтүү боюнча стратегиялык сунуштарды берет. Бул ЕАЭБ рынокторунун талаптарын талдоо, маркетингдик стратегияларды иштеп чыгуу жана чет элдик компаниялар менен өнөктөштүк мамилелерди түзүү.
Изилдөөнүн жыйынтыктарын мамлекеттик органдар сүт азыктарын экспорттоону колдоо боюнча программаларды иштеп чыгуу үчүн колдонсо болот. Бул каржылык колдоо, инфраструктураны өнүктүрүү, стандарттарды шайкеш келтирүү жана улуттук продукцияны эл аралык рынокторго жылдыруу боюнча иш-чараларды камтыйт.
Продукциянын сапатын жана эл аралык стандарттарга шайкештигин жогорулатуу боюнча сунуштар Кыргызстандын сүт өнөр жай ишканаларына ЕАЭБ рынокторундагы позицияларын бекемдөөгө жана керектөөчүлөрдүн ишенимин жогорулатууга жардам берет.
Натыйжалардын экономикалык мааниси. Экспорттук жеткирүүлөрдүн атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жана натыйжалуулугун жогорулатуу боюнча сунушталган чараларды ишке ашыруу Кыргызстандан ЕАЭБ рынокторуна сүт азыктарын экспорттоонун көлөмүнүн өсүшүнө алып келет. Бул ишканалардын кирешесинин өсүшүнө жана өлкөдө валюталык кирешелердин көбөйүшүнө шарт түзөт. Сүт өнөр жайын өнүктүрүү жана өндүрүштүн жана экспорттун көлөмүнүн өсүшү ишканаларда да, ошондой эле чектеш тармактарда да (логистика, айыл чарба, кызмат көрсөтүү) кошумча жумуш орундарын түзөт. Бул жумушсуздукту кыскартууга жана калктын социалдык-экономикалык абалын жакшыртууга жардам берет. Сүт өнөр жайы Кыргызстандын айыл аймактарынын экономикасынын маанилүү тармагы болуп саналат. Ишканалардын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатуу жана экспорттук жеткирүүлөрдү көбөйтүү облустун экономикасын өнүктүрүүгө, жакырчылыкты кыскартууга жана калктын жашоо сапатын жакшыртууга өбөлгө түзөт.
Сүт азыктарынын экспортун көбөйтүү Кыргызстандын экономикасын диверсификациялоого, анын сырьелук тармактарга болгон көз карандылыгын азайтууга өбөлгө түзөт. Бул экономиканын тышкы таасирлерге туруктуулугун жогорулатат жана узак мөөнөттүү экономикалык өсүш үчүн шарттарды түзөт.
Кыргызстандын сүт өнөр жайын ЕАЭБ рынокторуна ийгиликтүү интеграциялоо өлкөнүн Биримдиктин башка мүчөлөрү менен экономикалык байланышын бекемдеп, анын региондук экономикадагы ролун жогорулатат. Бул Кыргызстандын ЕАЭБдин толук кандуу мүчөсү катары позициясын бекемдөөгө жардам берет.
Сүт өнөр жайынын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатуу жана экспорттук берүүлөрдү көбөйтүү тармакты тышкы жана ички инвестициялар үчүн жагымдуу кылат. Бул өндүрүштү жаңылоого, жаңы технологияны киргизүүгө жана эмгек өндүрүмдүүлүгүн жогорулатууга шарт түзөт.
Ошентип, изилдөөнүн натыйжалары жогорку практикалык жана экономикалык мааниге ээ, анткени алар Кыргызстандын сүт өнөр жайынын актуалдуу маселелерин чечүүгө багытталган жана өлкөнүн экономикасын чыңдоого, калктын жашоо деңгээлин жогорулатууга жана ЕАЭБ рынокторуна интеграцияланууга көмөктөшөт.
Коргоо үчүн берилген докторлук диссертациянын негизги жоболору.
1. Кыргыз Республикасынын сүт өнөр жайынын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн теориялык жактан негиздөө
— ишканалардын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгү, микродеңгээлде интеграция жана макродеңгээлде интеграция концепциялары такталды жана системалаштырылды, бул алардын сүт өнөр жайын өнүктүрүүгө таасиринин механизмдерин деталдуу аныктоого мүмкүндүк берет.
— ички рынокто да, ЕАЭБ өлкөлөрү менен интеграциялык өз ара аракеттенүүнүн алкагында Кыргыз Республикасынын сүт азыктарынын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүнүн деңгээлине таасир этүүчү негизги факторлор аныкталган.
2. Сүт азыктарын экспорттук жеткирүүлөрдү талдоо жана баалоо
— Кыргыз Республикасынын сүт өнөр жайынын экспорттук потенциалына комплекстүү талдоо жүргүзүлдү, Кыргызстандын сүт азыктарынын ЕАЭБ рынокторуна натыйжалуу чыгуусуна тоскоол болгон негизги тоскоолдуктар (логистикалык, ченемдик-укуктук, технологиялык) аныкталган.
— ЕАЭБ боюнча өнөктөш өлкөлөрдүн талаптарын эске алуу менен сүт азыктарын экспорттук жеткирүүнүн натыйжалуулугун баалоо үчүн критерийлер жана индикаторлор иштелип чыккан, бул Кыргызстандын өндүрүүчүлөрүнүн тышкы рыноктордогу атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүнө объективдүү баа берүүгө жана болжолдоого мүмкүндүк берет.
3. Кыргыз Республикасынын сүт өнөр жайынын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатуу боюнча практикалык сунуштарды иштеп чыгуу
— кайра иштетүүнүн инновациялык технологияларын киргизүү, өндүрүштү эсепке алууну санариптештирүү жана продукцияны сертификациялоо системасын өркүндөтүүнү кошкондо, сүт өндүрүү ишканаларында өндүрүштүк процесстерди модернизациялоо боюнча чаралардын комплекси сунушталды.
— экспортту стимулдаштырууга, субсидиялоо, салыктык стимулдаштыруу жана ишканаларды кредиттөө системасын өркүндөтүүгө багытталган сүт өнөр жайын мамлекеттик колдоонун стратегиялык багыттары иштелип чыккан.
— логистикалык инфраструктураны өнүктүрүү жана ЕАЭБ алкагында соода тоскоолдуктарын жоюу боюнча рекомендациялар түзүлдү, бул Кыргызстандын сүт азыктарынын эл аралык рыноктордо жеткиликтүүлүгүн жогорулатууга жана улуттук өндүрүүчүлөрдүн атаандаштык позициясын бекемдөөгө мүмкүндүк берет.
Өтүнмө ээсинин жеке салымы. Изилдөөнүн жыйынтыгы Кыргыз Республикасынын суу ресурстары, айыл чарба жана кайра иштетүү өнөр жайы министрлигине караштуу Кайра иштетүү өнөр жайы жана органикалык айыл чарба департаментинде, ошондой эле К.И. Скрябин атындагы Кыргыз улуттук университетинде апробацияланган. Изилдөөнүн натыйжалары мамлекеттик органдар тарабынан сүт азыктарынын экспортун колдоо боюнча программаларды иштеп чыгуу үчүн пайдаланылышы мүмкүн, анда каржылык колдоо, инфраструктураны өнүктүрүү, стандарттарды шайкеш келтирүү жана улуттук продукцияны эл аралык рынокторго жылдыруу боюнча чаралар камтылган.
Диссертациянын жыйынтыгын тестирлөө. Диссертациялык изилдөөнүн негизги жоболору жана корутундулары тегерек столдордо, семинарларда, ошондой эле улуттук жана эл аралык илимий-практикалык конференцияларда, анын ичинде 2025-жылдын 6-майында «ЕБ Эразмус+ Программаларынын алкагында жогорку окуу жайларын туруктуу өнүктүрүү» эл аралык илимий-практикалык конференциясында баяндалган жана талкууланган.
Диссертациянын ар тараптуу басылмалардагычагылдырылышы
Диссертациялык изилдөөнүн негизги жоболору 5 илимий макалада жарыяланган, анын ичинен 2 макала Scopus маалымат базасы тарабынан индекстелген журналдарда жарыяланган.
2. Мамбетказиева Н.Б. Сүт өнөр жайы экономикалык өсүштүн драйвери катары. Авторлош болгон Ч. Адамкулова, К.Жакшылыкова, Р.Асанов, Н.Акылбекова. https://sciencehorizon.com.ua/en/journals/tom-28-4-2025/molochna-galuz-yak-drayver-ekonomichnogo-zrostannya
3. Мамбетказиева Н.Б. Кыргызстандын ишканаларынын экспортко даярдыгы. Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университетинин жарчысы. 2016. № 3 (87). P. 226-230. https://vestnik.knu.kg/wp-content/uploads/2019/05/vestnik_knu_3_2016_new.pdf.
4. Мамбетказиева Н.Б. Кыргызстандын тамак-аш өнөр жай ишканаларынын экспортунун жана атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүнүн көйгөйлөрү. Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университетинин жарчысы. 2016. № S. P. 161-166. https://vestnik.knu.kg/wp-content/uploads/2019/05/vestnik_spec_2016.pdf.
5. Мамбетказиева Н.Б. Заманбап шарттарда товарлардын сапаты жана атаандаштыкка жөндөмдүүлүгү. Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университетинин жарчысы. ISBN 9967-21533X. Юбилейлик маселе. P.245-248. Бишкек, 2012. http://lib.knu.kg/files/2012/vestnik_jubiley.pdf
Диссертациянын структурасы жана көлөмү. Диссертациялык иш кыскартуулардын жана белгилер тизмегинен, кириш сөздөн, үч бөлүмдөн, корутундудан, практикалык сунуштардан жана пайдаланылган адабияттардын тизмесинен турат. Диссертация 114 беттен турган, 16 таблица, 21 сүрөт камтылган.
MINISTRY OF SCIENCE, HIGHER EDUCATION AND INNOVATION OF THE KYRGYZ REPUBLIC
KYRGYZ NATIONAL UNIVERSITY NAMED AFTER J. BALASAGYN
Manuscript rights
УДК 338.1/4:339.562+637.1
Mambetkazieva Nuri Bekbosunovna
Ways to improve the competitiveness of food processing enterprises and the efficiency of export deliveries to the markets of the EAEU countries (on the example of the dairy industry of the Kyrgyz Republic)
Abstract of the dissertation for the degree of Doctor of Philosophy (PhD)
Scientific supervisor:
Candidate of economic science, associate professor Laylieva Ermeka Dzhumakanovna
Bishkek 2025
Relevance of the research topic. The food processing industry plays a key role in ensuring food security and sustainable economic development of Kyrgyzstan. In the context of deepening integration into the Eurasian Economic Union (EAEU), the competitiveness of enterprises in this sector is becoming an important factor not only for the domestic market, but also for expanding export opportunities.
The relevance of the study is due to the following factors:
1. The economic importance of the dairy industry for the Kyrgyz Republic. The dairy industry is one of the key sectors of the agro-industrial complex of Kyrgyzstan, providing employment for a significant part of the rural population and contributing to the country’s export potential. Increasing the competitiveness of enterprises in this industry helps to strengthen the country’s economy and increase incomes of the population.
2. Integration into the EAEU. Kyrgyzstan’s accession to the EAEU opened up new opportunities for the export of dairy products, but at the same time forced enterprises in the industry to meet stricter quality requirements and standards in force in the markets of the Union member states. This requires enterprises to modernize production, introduce innovations and improve management efficiency.
3. Competition in international markets. In the EAEU markets, Kyrgyz producers face competition from more developed dairy industries in other member countries, such as Russia, Belarus and Kazakhstan. To successfully enter these markets, it is necessary to improve product quality, reduce costs and develop branding.
4. Insufficient study of the problem. Despite the importance of the dairy industry for the Kyrgyz economy, issues of increasing its competitiveness and the efficiency of export deliveries to the EAEU markets remain insufficiently studied. This determines the need for a comprehensive study aimed at identifying key problems and developing practical recommendations.
The dairy industry of Kyrgyzstan has significant potential for growth, given the availability of natural resources, traditional livestock farming methods and growing demand for dairy products in the EAEU countries. However, at present, enterprises face a number of problems, including low productivity, insufficient technological equipment, non-compliance with partner countries’ requirements for product quality and safety, as well as the complexity of logistics and certification. Improving the competitiveness of the dairy industry requires the introduction of modern technologies, improved management of production processes, diversification of export supplies and adaptation to the regulatory requirements of the EAEU. In this context, the study of ways to improve the efficiency of export supplies and the development of strategies for the competitive development of the dairy industry in Kyrgyzstan is extremely relevant.
This dissertation is aimed at analyzing the current state of the dairy industry, identifying key barriers and formulating recommendations for overcoming them. The results of the study will be useful for manufacturers, government agencies and experts working in the field of agro-industrial complex and international trade.
To solve the problems of increasing the competitiveness of the food processing industry on the basis of internal growth factors, its large-scale modernization is necessary, based on the introduction of advanced technologies and management methods, but also with a gradual increase in its own innovative potential. The success of borrowing and applying modern technologies and methods depends on the absorption capacity of the national industry, its industry structures and non-financial organizations to recognize the value of new external information, assimilate it and use it for commercial purposes. This is the goal that should be set when there is a lack of incentives for the accelerated development of knowledge-intensive industries, the factors of non-competitiveness of industries that determine the acceleration of scientific and technological progress are identified, and the formation of an adequate macroeconomic environment for the successful implementation of the competitive advantages of high-tech segments of the national economy based on its modernization is slow or absent.
However, despite numerous studies by domestic and foreign scientists, many theoretical and methodological provisions on the competitiveness of food processing enterprises and its modernization remain controversial, poorly adapted to the conditions of the Kyrgyz economy and modern trends in socio-economic development, which cannot but negatively affect the effectiveness of practical steps taken in this area.
Thus, the study of ways to improve the competitiveness of dairy enterprises in Kyrgyzstan and the effectiveness of their export deliveries to the markets of the EAEU countries is relevant and timely, since it is aimed at solving important economic problems facing the country.
The connection of the dissertation topic with priority scientific areas, major scientific programs (projects), main research works carried out by educational and scientific institutions. The topic of the dissertation research is related to the implementation of the National Development Strategy of the Kyrgyz Republic for 2018-2040, the Program for the Development of the Food and Processing Industry of the Kyrgyz Republic for 2023-2027, the Concept of Innovative Modernization of Economic Development of the Kyrgyz Republic for the period up to 2035, the Sustainable Development Goals in the Kyrgyz Republic (Goal 8), the Program for the Development of Agricultural Cooperation in the Kyrgyz Republic for 2023-2027, the Business Development Program of the Kyrgyz Republic until 2026, the Program «Financing of Entrepreneurship Entities», the National Economic Project «One Village — One Product».
The purpose and objectives of the dissertation research. The purpose of the dissertation research is to develop scientifically based approaches and practical recommendations for increasing the competitiveness of enterprises of the food processing industry of the Kyrgyz Republic, with an emphasis on the dairy industry, as well as assessing the effectiveness of export deliveries of dairy products to the markets of the EAEU countries.
In accordance with the purpose of the study aimed at analyzing the competitiveness of enterprises of the dairy industry of the Kyrgyz Republic and developing measures to improve it, the following tasks were formulated:
— to determine the role and importance of increasing the competitiveness of enterprises for the country’s economy;
to study the essence and content of the competitiveness of enterprises in the modern market;
to consider integration as the main means of increasing the competitiveness of enterprises;
to analyze modern approaches and world experience in assessing the competitiveness of enterprises;
study the current state and identify the main trends in the development of the dairy industry of the Kyrgyz Republic;
assess the impact of trade and economic relations of the Kyrgyz Republic on the development of the competitiveness of the dairy industry;
analyze the level of development of integration processes in the agro-industrial complex of the dairy industry of the Kyrgyz Republic;
compare trends in the development of dairy production in the EAEU countries and identify factors influencing the formation of the competitiveness of Kyrgyz dairy products;
determine the prospects for the development of the dairy industry of the Kyrgyz Republic and develop recommendations for increasing its competitiveness;
identify the main problems hindering the increase in the competitiveness of dairy enterprises in Kyrgyzstan;
develop recommendations and propose ways to increase the competitiveness of dairy enterprises in the Kyrgyz Republic, including state support, investment mechanisms and innovative strategies.
These tasks allow for a comprehensive study of the competitiveness of the dairy industry of Kyrgyzstan, identification of key barriers and development of strategic measures to strengthen it in the domestic and foreign markets.
The object of the study is the enterprises of the dairy industry of the food processing industry of the Kyrgyz Republic, which export to the markets of the EAEU countries.
The subject of the study is the mechanisms and factors for increasing the competitiveness of the dairy industry of the Kyrgyz Republic, as well as the efficiency of export deliveries of dairy products to the markets of the EAEU countries.
The scientific novelty of the obtained results of the dissertation lies in the development of an integrated approach to increasing the competitiveness of enterprises of the dairy industry of Kyrgyzstan and increasing the efficiency of their export deliveries to the markets of the EAEU countries, which contributes to the development of the theory and practice of managing the competitiveness of enterprises in the context of integration into international economic unions.
As part of the dissertation research, scientifically based approaches were developed and practical recommendations were proposed aimed at increasing the competitiveness of enterprises of the food processing industry of the Kyrgyz Republic and improving the mechanisms for export deliveries of dairy products to the markets of the EAEU countries. Key elements of scientific novelty include:
1. Theoretical substantiation of the competitiveness of the dairy industry of the Kyrgyz Republic
The concepts of competitiveness of a food processing enterprise, integration at the micro level, and integration at the macro level have been clarified.
Key factors determining the level of competitiveness of dairy products of the Kyrgyz Republic in domestic and foreign markets have been identified. The most important of these are the high quality of raw materials and the stability of their supplies, which is ensured by the development of farms and agricultural cooperation. The level of technological equipment of processing enterprises plays a significant role, allowing to reduce costs and improve the quality of products. An important condition for entering the EAEU markets is the compliance of products with international quality and safety standards. Developed logistics and export infrastructure, including refrigeration capacities and transport chains, are also necessary. State support in the form of subsidies, benefits, and export promotion programs contributes to increasing competitiveness. Active marketing, the formation of national brands, participation in exhibitions, as well as the availability of qualified personnel and effective management remain significant factors. Cooperation within agro-industrial clusters, investment inflow and access to financial resources ensure sustainable development of the industry and expansion of export opportunities.
2. Analysis and assessment of export deliveries of dairy products
A comprehensive analysis of the export potential of the dairy industry of the Kyrgyz Republic was conducted and the main barriers preventing effective entry into the EAEU markets were identified.
Criteria and indicators for assessing the effectiveness of export deliveries of dairy products were developed, taking into account the requirements of the EAEU countries.
3. Development of comprehensive practical recommendations for increasing competitiveness
A set of measures was proposed to modernize production processes at dairy enterprises, including the introduction of innovative processing technologies and improvement of the product certification system.
Strategic directions of state support for the dairy industry were developed, aimed at stimulating exports and improving product quality.
Recommendations were formed for the development of logistics infrastructure and the elimination of trade barriers, which helps improve the position of Kyrgyz dairy products in the EAEU markets.
Practical significance of the obtained results. The recommendations developed in the study to improve the competitiveness and efficiency of export deliveries can be directly implemented by enterprises of the dairy industry of Kyrgyzstan. The results of the study can be used in the development of state programs to support the food processing industry, as well as in the activities of enterprises of the dairy industry to improve their competitiveness and expand export deliveries.
Economic significance of the results. The implementation of the proposed measures to improve the competitiveness and efficiency of export deliveries will lead to an increase in the volume of dairy exports from Kyrgyzstan to the EAEU markets. This will contribute to the growth of enterprise income and an increase in foreign exchange earnings in the country. The development of the dairy industry and an increase in production and export volumes will create additional jobs both in enterprises and in related industries (logistics, agriculture, services).
Main provisions of the doctoral dissertation submitted for defense.
1. Theoretical substantiation of the competitiveness of the dairy industry of the Kyrgyz Republic
The concepts of enterprise competitiveness, integration at the micro level and integration at the macro level have been clarified and systematized, which allows for a more detailed definition of the mechanisms of their influence on the development of the dairy industry.
The key factors influencing the level of competitiveness of dairy products of the Kyrgyz Republic both in the domestic market and within the framework of integration interaction with the EAEU countries have been identified.
2. Analysis and assessment of export deliveries of dairy products
A comprehensive analysis of the export potential of the dairy industry of the Kyrgyz Republic has been conducted, the main barriers (logistical, regulatory, technological) that impede the effective entry of Kyrgyz dairy products into the EAEU markets have been identified.
Criteria and indicators for assessing the effectiveness of export deliveries of dairy products have been developed, taking into account the requirements of the partner countries of the EAEU, which allows for an objective assessment and forecast of the competitiveness of Kyrgyz producers in foreign markets.
3. Development of practical recommendations to improve the competitiveness of the dairy industry of the Kyrgyz Republic
A set of measures has been proposed to modernize production processes at dairy enterprises, including the introduction of innovative processing technologies, digitalization of production accounting and improvement of the product certification system.
Strategic directions of state support for the dairy industry have been developed, aimed at stimulating exports, improving the system of subsidies, tax incentives and lending to enterprises.
Recommendations have been formed for the development of logistics infrastructure and the elimination of trade barriers within the EAEU, which will increase the availability of Kyrgyz dairy products in international markets and strengthen the competitive positions of national producers.
Personal contribution of the applicant. The results of the study were tested in the Department of Processing Industry and Organic Agriculture under the Ministry of Water Resources, Agriculture and Processing Industry of the Kyrgyz Republic, as well as the Kyrgyz National Agrarian University named after K.I. Skryabin. The results of the study can be used by government agencies to develop programs to support the export of dairy products, which includes measures for financial support, infrastructure development, harmonization of standards and promotion of national products in international markets.
Testing of the dissertation results. The main provisions and conclusions of the dissertation research were presented and discussed at round tables, seminars, as well as national and international scientific and practical conferences, including on May 6, 2025 at the international scientific and practical conference “Sustainable Development of Higher Education Institutions within the Framework of the EU Erasmus+ Programs”.
Comprehensive reflection of the dissertation results in publications.
The main provisions of the dissertation research were published in 5 scientific articles, of which 2 articles were published in journals indexed by the Scopus database.
1. Mambetkazieva N.B. Digital farming platforms as a tool for strengthening cooperation between Kyrgyzstan and China: Potential and prospects. Co-authored by Ch. Adamkulova, N. Akylbekova, S. Omurova, A. Mambetova. Ekonomika APK, Volume 32, Issue 2, Pages 63 – 75, 2025, ISSN 22211055, DOI: 10.32317/ekon.apk/2.2025.63. https://www.scopus.com/record/display.uri?eid=2-s2.0-105007004283&origin=resultslist&sort=plf-f&src=s&sot=b&sdt=b&s=AUTH%28Mambetkazieva%29
2. Mambetkazieva N.B. Dairy industry as a driver of economic growth. Co-authored by Ch. Adamkulova, K. Zhakshylykova, R. Asanov, N. Akylbekova. https://sciencehorizon.com.ua/en/journals/tom-28-4-2025/molochna-galuz-yak-drayver-ekonomichnogo-zrostannya
3. Mambetkazieva N.B. Readiness of Kyrgyz companies to export. Bulletin of the Kyrgyz National University named after Jusup Balasagyn. 2016. No. 3 (87). P. 226-230.
4. Mambetkazieva N.B. Problems of export and competitiveness of food industry enterprises of Kyrgyzstan. Bulletin of the Kyrgyz National University named after Jusup Balasagyn. 2016. No. S. P. 161-166. https://vestnik.knu.kg/wp-content/uploads/2019/05/vestnik_spec_2016.pdf.
5. Mambetkazieva N.B. Quality and competitiveness of goods in modern conditions. Bulletin of the Kyrgyz National University named after Zhusup Balasagyn. ISBN 9967-21533X. Anniversary issue. P.245-248. Bishkek, 2012. http://lib.knu.kg/files/2012/vestnik_jubiley.pdf
Structure and volume of the dissertation. The dissertation work consists of a list of abbreviations and designations, an introduction, three chapters, a conclusion, practical recommendations, a list of references. The dissertation is presented on 114 pages, includes 16 tables, 21 figures.
Объявление
Это всего лишь заполнитель, чтобы помочь вам представить, как содержимое отображается во вкладках. Не стесняйтесь редактировать его, добавляя свой реальный контент.
Приказ
Это всего лишь заполнитель, чтобы помочь вам представить, как содержимое отображается во вкладках. Не стесняйтесь редактировать его, добавляя свой реальный контент.
Доу Иньин (16.05.2025)
Объявление!
Защита PhD диссертации докторантки третьего года обучения направления «Менеджмент» Доу Иньин на тему: «The development characteristics of rural tourism in China» / «Особенности развития сельского туризма в Китае» состоится 16 мая 2025 г.
Научный руководитель – Джылкычиева Ж.Т. к.э.н., доцент.
Публичная защита будет проходить в 12-00 часов в ауд. 247, главный корпус КНУ им. Ж. Баласагына.
Чжан Вэйге (10.03.2025)
Объявление
В институте менеджмента и бизнеса КНУ им. Ж. Баласагына 10 марта 2025 года в 16:00 состоится защита диссертации на тему: «Исследование изменения пространственной структуры туристических ресурсов в бассейне реки Хуанхэ и изучение механизмов его воздействия» докторанта PhD третьего года обучения по направлению Менеджмент Чжан Вэйгэ. Научный руководитель: к.э.н., Сатывалдиева Б.А. Защита будет проходить в ауд. 417, корпус 8 КНУ.
В институте менеджмента и бизнеса им. А.А.Асановой КНУ им. Ж. Баласагына 18 марта 2025 года в 13:30 состоится защита диссертации на тему: «Исследование прогнозирования туристического спроса на основе больших данных» докторанта PhD направления Менеджмент третьего года обучения Фань Цзицзе. Научный руководитель: к.э.н., Сатывалдиева Б.А. Защита будет проходить в ауд. 417, корпус 8 КНУ.
Объявление! 25 февраля 2025 г. в 13.00. часов в 247 ауд. главного корпуса КНУ им. Ж. Баласагына состоится публичная предварительная защита диссертации на соискание ученой степени доктора философии (PhD) Чэнь Вэньцзин Тема: «Сравнительное исследование программ бакалавриата по направлению «Педагогика» в Китае и Кыргызстане» Научный руководитель д.п.н., профессор Раимкулова А.С.
По решению экспертного жюри 4 апреля 2025 г. в 10.00 ч. в 247 ауд. главного корпуса КНУ им. Ж. Баласагына состоится публичная защита диссертации на соискание ученой степени доктора философии (PhD) Хао Чжоушао Тема: «Исследование популярности высшего образования в КР и КНР на современном этапе»
Научный руководитель: д.п.н., профессор РаимкуловаА.С.
В институте менеджмента и бизнеса им. А.А. Асановой КНУ им. Ж.Баласагына 18 марта 2025 года в 15:00 состоится защита диссертации PhD докторанта направления Менеджмент третьего года обучения Ван Лили на тему: «Использование культурного наследия как механизма сотрудничества в туризме (на примере кыргызских и китайских объектов всемирного наследия)». Научный руководитель: к.э.н., Дооранов А.П. Защита будет проходить в ауд. 417, корпус 8 КНУ.
По решению экспертного жюри 3 апреля 2025 г. в 13.00 ч. в 247 ауд. главного корпуса КНУ им. Ж. Баласагына состоится публичная защита диссертации на соискание ученой степени доктора философии (PhD) Чэнь Вэньцзин Тема: «Сравнительное исследование программ бакалавриата по направлению «Педагогика» в Китае и Кыргызстане»
Научный руководитель: д.п.н., профессор РаимкуловаА.С.
Это всего лишь заполнитель, чтобы помочь вам представить, как содержимое отображается во вкладках. Не стесняйтесь редактировать его, добавляя свой реальный контент.
Инь Хуахуа (11.03.2025)
Объявление
Объявление
В институте менеджмента и бизнеса КНУ им. Ж. Баласагына 11 марта 2025 года в 14:30 состоится защита диссертации на тему: «Развитие экотуризма в национальных парках Китая и Кыргызстана» PhD докторанта третьего года обучения по направлению Менеджмент Инь Хуахуа. Научный руководитель: к.э.н., Дооранов А.П. Защита будет проходить в ауд. 417, корпус 8 КНУ.
В институте менеджмента и бизнеса им. А.А. Асановой КНУ им. Ж.Баласагына 10 марта 2025 года в 17:00 состоится защита диссертации PhD докторанта направления Менеджмент третьего года обучения Ши Цин на тему: «Построение системы индексов оценки эффективности управления туризмом на основе эмпирических данных». Научный руководитель: к.э.н., Дооранов А.П. Защита будет проходить в ауд. 417, корпус 8 КНУ.